Neno la Awali

Ungamo la Kiskoti si hati ya Mkutano wa Westminster: lilitangulia kwa karibu miaka tisini. Ni ungamo la kwanza la imani la Kanisa lililorekebishwa la Uskoti, lile ambalo Kanisa hilo lilikiri tangu 1560 hadi lilipopokea Ungamo la Imani la Westminster mwaka 1647. Kwa hiyo, ndilo ungamo ambalo lile la Westminster lilikuja kuchukua nafasi yake, na ambalo wajumbe wa Kiskoti walilijua kwa moyo walipoketi katika Mkutano. Ndiyo sababu tunaliweka hapa, mwanzoni mwa nyaraka za nyongeza, kama chanzo kilichotangulia.

Lilizaliwa katika siku chache. Mwezi Agosti 1560, baada ya kifo cha mtawala mwakilishi Maria wa Guise na kuondoka kwa majeshi ya Ufaransa, lilikutana huko Edinburgh Bunge lile ambalo lingeleta Matengenezo. Mabaroni na wahudumu waliokuwa wakidai matengenezo ya dini walipewa jukumu la kufupisha kwa maandishi mafundisho waliyotaka yawekwe, na katika siku nne waliwasilisha Ungamo hili. Liliandikwa na wahudumu sita, wanaojulikana kama “Yohana sita” kwa sababu wote waliitwa kwa jina hilo: John Knox, John Winram, John Spottiswoode, John Willock, John Douglas na John Row. Tarehe 17 Agosti 1560 madaraja matatu yalilisoma katika Bunge zima na kulithibitisha “kama Mafundisho yenye afya na sahihi, yaliyojengwa juu ya Kweli isiyoweza kukosea ya Neno la Mungu”. Malkia Maria, aliyekuwa akiishi Ufaransa, hakulikubali kamwe; Bunge lililithibitisha tena mwaka 1567, wakati huo chini ya James VI.

Inaonekana wazi kwamba liliandikwa na watu waliokuwa wametoka tu kupitia mateso na vita. Dibaji inazungumza juu ya “ghadhabu ya Shetani” dhidi yao na juu ya mwaka mzima wa taabu, na inaongeza mwaliko ambao maungamo machache hutoa: mtu yeyote akiona ndani yake jambo lolote lililo kinyume cha Neno la Mungu, aseme kwa maandishi, nao wanaahidi kumridhisha kwa Maandiko au kujirekebisha. Kinachofuata ni vifungu ishirini na vitano, kuanzia Mungu na uumbaji hadi ufufuo wa mwili, vilivyoandikwa kwa bidii ya moyo zaidi kuliko kwa usahihi wa kitaalamu. Kifungu cha XVIII kinataja alama tatu ambazo kwazo Kanisa la kweli linatambulikana: mahubiri ya kweli ya Neno, uhudumishaji sahihi wa sakramenti na nidhamu ya Kanisa ikitekelezwa kwa unyofu. Kifungu cha XX kinathibitisha kwamba mabaraza yanaweza kukosea na kwamba maamuzi yao yanalazimisha tu kadiri yanavyothibitishwa kwa Maandiko. Kifungu cha XXI kinakataa fundisho la kugeuzwa kiini kwa mkate na divai, na pia wale wanaozifanya sakramenti kuwa “ishara tupu zisizo na kitu tu”. Na Kifungu cha XXIV kinawakabidhi mahakimu wa kiraia jukumu la kuhifadhi na kusafisha dini.

Likisomwa pamoja na Ungamo la Imani la Westminster, inaonekana ni kiasi gani kilibadilika katika miaka tisini na ni kiasi gani kilidumu. Mafundisho ni yale yale; kinachobadilika ni kiwango cha usahihi. Ungamo la Kiskoti halina sura juu ya agano wala halifafanui kuhesabiwa haki au kupitishwa kuwa wana kama Westminster itakavyofanya; kwa upande mwingine, linazungumza kwa uhai zaidi juu ya Kanisa na sakramenti, na lugha yake ni zaidi ya mahubiri kuliko ya ufafanuzi. Westminster haipingani nalo: inalipanga, inalikamilisha na kulinoa baada ya karne nyingine ya mabishano.

Wala halikutoweka mwaka 1647. Agano la Kitaifa la 1638, ambalo pia tunalichapisha, liliwalazimu waliotia saini kulidumisha “Ungamo la Imani” lililothibitishwa na Bunge, yaani, hili. Na Mkutano Mkuu ulipolikubali Ungamo la Imani la Westminster mwaka 1647, ulifanya hivyo kama sehemu ya umoja ulioahidiwa katika Agano na Maagano Makuu, bila kulitangaza lile la awali kuwa lenye makosa: Kanisa la Uskoti halikubadilisha imani yake, bali ungamo lake.

Asili yake imeandikwa katika Kiskoti cha Kati, lugha ya Edinburgh katika karne ya XVI. Kwa maandishi ya Kiingereza tunachapisha toleo lililochapishwa London mwaka 1644, ndani ya Historia ya Matengenezo ya John Knox katika toleo la David Buchanan, ambayo ndiyo namna wasomaji wa Kiingereza walivyolisoma wakati wa Mkutano; tunalitoa tena pamoja na tahajia yake na pamoja na marejeo ya Biblia ambayo chapa hiyo inaweka pembeni. Tumelilinganisha sentensi kwa sentensi na maandishi ya Kiskoti ya 1560 kama yanavyopatikana katika kumbukumbu za Bunge, na pale ambapo chapa ya 1644 ilitofautiana na maana ya asili (ilipoacha kanusho, iliporuka kifungu cha maneno au ilipobadilisha neno moja kwa jingine) tumeisahihisha kwa kufuata Kiskoti; marejeo ya pembeni ambayo hayawezi kuwepo yamesahihishwa kwa msaada wa toleo la Kiskoti la 1681. Kiingereza cha 1644 hakina sentensi ambayo kwayo kumbukumbu ya Bunge inalifunga Ungamo: “Sheria hizi na vifungu hivi vilisomwa mbele ya Bunge na kuthibitishwa na madaraja matatu ya ufalme huu huko Edinburgh, siku ya kumi na saba ya mwezi Agosti mwaka wa Mungu elfu moja mia tano na sitini”.