I - Ya Kanisa na utaratibu wake kwa ujumla, na jinsi unavyotofautiana na utaratibu wa kiraia

KANISA la Mungu wakati mwingine huchukuliwa kwa maana pana, kwa ajili ya wote wanaokiri Injili ya Yesu Kristo; na hivyo ni jamii na ushirika si wa wacha Mungu tu, bali pia wa wanafiki, ambao daima hukiri kwa nje dini ya kweli.

Nyakati nyingine huchukuliwa kwa ajili ya wacha Mungu na wateule peke yao; na wakati mwingine kwa ajili ya wale wanaotekeleza kazi ya kiroho katika kusanyiko la wale wanaokiri kweli.

Kanisa katika maana hii ya mwisho lina uwezo fulani uliotolewa na Mungu, ambao kwa mujibu wake linatumia mamlaka ya kuhukumu na utawala wake lenyewe, unaotekelezwa kwa faraja ya Kanisa lote.

Uwezo huu wa kikanisa ni mamlaka iliyotolewa na Mungu Baba, kwa njia ya Mpatanishi Yesu Kristo, kwa Kanisa lake lililokusanyika, na yenye msingi wake katika neno la Mungu, ili itekelezwe na wale ambao utawala wa kiroho wa Kanisa umekabidhiwa kwao kwa wito halali.

Utaratibu wa Kanisa unaotokana na uwezo huu ni mpango au namna ya utawala wa kiroho, unaotekelezwa na viungo vilivyowekwa kwa ajili hiyo na neno la Mungu; na kwa hiyo umetolewa moja kwa moja kwa maofisa, ambao kwa wao unatekelezwa kwa manufaa ya mwili wote.

Uwezo huu hutumiwa kwa njia mbalimbali: kwa maana wakati mwingine hutekelezwa na mtu mmoja mmoja, hasa na walimu; wakati mwingine kwa pamoja, kwa makubaliano ya pande zote ya wale wanaoshika wadhifa na jukumu, kwa namna ya hukumu. Wa kwanza huitwa tu potestas ordinis, na wa pili potestas iurisdictionis.

Aina hizi mbili za uwezo zina mamlaka moja, msingi mmoja, kusudi la mwisho moja, lakini zinatofautiana katika namna na jinsi ya kutekelezwa, kama inavyoonekana wazi kwa maneno ya Mwalimu wetu katika sura ya 16 na ya 18 ya Mathayo.

Uwezo na utaratibu huu wa kikanisa ni tofauti na wa pekee kwa asili yake na ule uwezo na utaratibu unaoitwa uwezo wa kiraia, na unaohusu utawala wa kiraia wa jumuiya ya nchi: ingawa vyote viwili ni vya Mungu, na vinaelekea mwisho mmoja, vikitumiwa ipasavyo, yaani, kuendeleza utukufu wa Mungu, na kuwa na raia wacha Mungu na wema.

Kwa maana uwezo huu wa kikanisa unatoka moja kwa moja kwa Mungu, na kwa Mpatanishi Yesu Kristo; nao ni wa kiroho, usio na kichwa cha kidunia hapa duniani, ila Kristo peke yake, Mfalme wa kiroho pekee na mtawala wa Kanisa lake.

Ni cheo kilichonyakuliwa kwa uongo na Mpinga Kristo, kujiita kichwa cha Kanisa; na hakipaswi kupewa malaika, wala mwanadamu, wa hali yoyote ile awayo, isipokuwa Kristo, kichwa pekee na Mfalme Mkuu katika Kanisa.

Kwa hiyo uwezo na utaratibu huu wa Kanisa unapaswa kutegemea neno moja kwa moja, kama msingi wake pekee, na unapaswa kutwaliwa kutoka katika chemchemi safi za Maandiko, Kanisa likiisikia sauti ya Kristo, Mfalme wa kiroho pekee, na likitawaliwa na sheria zake.

Ni haki ya wafalme, wakuu na mahakimu kuitwa mabwana, na watawala juu ya raia wao wanaowatawala kiraia; lakini ni haki ya Kristo peke yake kuitwa Bwana na Mwalimu katika utawala wa kiroho wa Kanisa; na wengine wote wanaoshika wadhifa ndani yake hawapaswi kunyakua utawala ndani yake, wala kuitwa mabwana, bali wahudumu tu, wanafunzi na watumishi. Kwa maana ni wadhifa halisi wa Kristo kuamuru na kulitawala Kanisa lake kwa ujumla wote, na kila Kanisa mahususi, kwa Roho wake na neno lake, kwa huduma ya wanadamu.

Hata hivyo, kama vile wahudumu na wengine wa hali ya kikanisa walivyo chini ya hakimu wa kiraia, vivyo hivyo nafsi ya hakimu inapaswa kuwa chini ya Kanisa kiroho, na katika utawala wa kikanisa. Na utekelezaji wa mamlaka haya mawili ya kuhukumu hauwezi kusimama katika mtu mmoja kwa kawaida.

Uwezo wa kiraia huitwa uwezo wa upanga, na ule mwingine uwezo wa funguo.

Uwezo wa kiraia unapaswa kuwaamuru wa kiroho kutekeleza na kufanya wadhifa wao kwa mujibu wa neno la Mungu; watawala wa kiroho wanapaswa kumtaka hakimu Mkristo kutoa haki, na kuadhibu uovu, na kudumisha uhuru na utulivu wa Kanisa ndani ya mipaka yao.

Hakimu huamuru mambo ya nje kwa ajili ya amani na utulivu wa nje miongoni mwa raia; mhudumu hushughulikia mambo ya nje kwa ajili ya dhamiri tu.

Hakimu hushughulikia mambo ya nje tu, na matendo yaliyofanywa mbele ya wanadamu; lakini mtawala wa kiroho huhukumu mielekeo ya ndani na matendo ya nje pia, kwa kuzingatia dhamiri, kwa neno la Mungu.

Hakimu wa kiraia hudai na hupata utii kwa upanga, na kwa njia nyingine za nje; lakini huduma hupata utii kwa upanga wa kiroho, na kwa njia za kiroho.

Hakimu hapaswi kuhubiri, wala kusimamia sakramenti, wala kutekeleza makaripio ya Kanisa, wala hata kuagiza kanuni yoyote ya jinsi yanavyopaswa kufanywa; bali awaamuru wahudumu kushika kanuni iliyoamriwa katika neno, na kuwaadhibu wakosaji kwa njia za kiraia. Wahudumu hawatekelezi mamlaka ya kiraia ya kuhukumu, bali humfundisha hakimu jinsi inavyopaswa kutekelezwa kwa mujibu wa neno.

Hakimu anapaswa kusaidia, kudumisha na kuimarisha mamlaka ya kuhukumu ya Kanisa. Wahudumu wanapaswa kuwasaidia wakuu wao katika mambo yote yanayopatana na neno, ilimradi wasiache jukumu lao wenyewe kwa kujitia katika mambo ya kiraia.

Mwisho, kama vile wahudumu walivyo chini ya hukumu na adhabu ya hakimu katika mambo ya nje, wakikosa; vivyo hivyo mahakimu wanapaswa kujitiisha chini ya nidhamu ya Kanisa, wakikosa katika mambo ya dhamiri na dini.