Mwamko Mkuu wa Pili

Ulikuwa nini. Kati ya 1788 na 1903 hakuna katika sehemu hii badiliko lolote la msingi katika andiko la Ungamo. Si kwa sababu hakuna lililotokea, bali kwa sababu lililotokea halikufanyika katika sinodi. Wanahistoria huuita Mwamko Mkuu wa Pili ule mfululizo wa maamsho uliopita katika Marekani kati ya 1790 na 1840, kwa makadirio. Ulianza katika maeneo ya mpakani, huko Kentucky na Tennessee, miongoni mwa Wapresbiteri, Wamethodisti na Wabaptisti. Umbo lake la pekee, mkutano wa kambi wa siku kadhaa, lilitoka katika majira ya Meza ya Bwana ya Wapresbiteri wa Kiskoti; ule ulio maarufu zaidi, wa Cane Ridge, mwezi Agosti 1801, uliitishwa na mhudumu wa Kipresbiteri. Katika miaka ya ishirini na ya thelathini ulihamia magharibi mwa jimbo la New York na katika miji ya mashariki, kwa mkono wa Charles Finney.
Ulipokwisha, ramani ya kidini ya nchi ilikuwa nyingine. Makanisa yaliyotawala katika enzi ya ukoloni, la Kianglikana, la Kikongregesheni na la Kipresbiteri, yalikuwa yameachwa nyuma sana na yale ya Kimethodisti na ya Kibaptisti, na zilikuwa zimezaliwa harakati mpya kabisa: Warejeshaji, Waadventista, Wamormoni.

Uliwafanyia nini Wapresbiteri. Matukio matatu, yote matatu yamethibitishwa kwa hati.
1803-1804. Wahudumu watano wa sinodi ya Kentucky, miongoni mwao yule aliyekuwa ameuitisha mkutano wa Cane Ridge, wanajitenga na kuunda presbiteri yao wenyewe. Mwaka mmoja baadaye wanaivunja kwa andiko linalokataa matumizi "yenye kugawanya" ya Ungamo la Westminster, linalotetea kwamba kila kusanyiko lijitawale lenyewe wala halitaki jina jingine isipokuwa lile la "Wakristo". Kutoka hapo unatoka Urejeshaji, ambao kaulimbiu yake ingeishia kuwa: hakuna kanuni ya imani ila Kristo, hakuna kitabu ila Biblia.
1805-1810. Katika sinodi hiyo hiyo, presbiteri ya Cumberland, ikiwa imepungukiwa na wahudumu wa kuuhudumia uamsho, inaanza kuwaweka wakfu watu wasio na mafunzo yaliyodaiwa, na inawaruhusu kulitia saini Ungamo tu "kwa kadiri walivyoliona linapatana na Neno la Mungu". Sinodi inawasimamisha na kuivunja presbiteri. Mwaka 1810 waliofukuzwa wanaanzisha kanisa lao wenyewe, la Kipresbiteri la Cumberland, ambalo miaka minne baadaye linalirekebisha Ungamo ili kuliondolea fundisho la kuamuliwa tangu awali.
1801-1837. Kwa Mpango wa Muungano wa 1801, Wapresbiteri na Wakongregesheni wa New England wanaanzisha makanisa kwa pamoja katika maeneo mapya. Kupitia mlango huo yanaingia katika kanisa la Kipresbiteri makusanyiko yasiyo na utawala wa Kipresbiteri na theolojia ya New Haven, iliyokufasiri upya kuzaliwa upya kwa namna iliyoyafaa maamsho. Kutoka katika mazingira hayo anatoka Finney, mhudumu wa Kipresbiteri ambaye hakuwa amepitia chuo wala seminari na ambaye alikuwa, kwa mujibu wa simulizi lake mwenyewe, na pingamizi nyingi kwa mafundisho ya msingi ya kanisa lake. Mwaka 1837, walio wengi katika Mkutano Mkuu, ile iliyoitwa Shule ya Zamani, wanaufuta Mpango wa Muungano na kuzitenga sinodi nne zilizoundwa chini yake: presbiteri ishirini na nane, wahudumu mia tano na tisa na washiriki elfu sitini, sehemu ya tano ya kanisa. Waliotengwa wanaunda Shule Mpya.

Ni nini kilichobadilika. Si kifungu cha Ungamo, bali namna ya kuelewa mambo matatu ambayo Ungamo linayachukulia kuwa ya hakika.
Kuongoka. Finney aliliandika mwaka 1835 kwa uwazi wote: uamsho "si muujiza, wala hautegemei muujiza kwa maana yoyote. Ni tokeo la kifalsafa tu la matumizi sahihi ya njia zilizowekwa". Ikiwa ni hivyo, kuongoka ni jambo ambalo mwanadamu anaweza kulifanya anaposukumwa kwa namna inayofaa, na kazi ya mhubiri ni kuzipata mbinu zinazolifanikisha hilo. "Mbinu mpya" za Finney, kama benchi ya wenye wasiwasi, zinatoka hapo; na kutoka hapo inatoka pia theolojia yake, iliyoukana upotovu kamili.
Huduma. Maeneo ya mpakani yalidai wahubiri, na Wamethodisti na Wabaptisti waliwatuma bila masomo. Jibu la presbiteri ya Cumberland lilikuwa kufanya vivyo hivyo. Muundo wa Utawala wa Westminster unadai kwamba mhudumu achunguzwe katika lugha za asili na katika theolojia kabla ya kuwekwa wakfu.
Utiaji saini. Maneno ya Cumberland, kulitia saini Ungamo "kwa kadiri" linavyopatana na Neno, yanaonekana hayana hatia: hakuna ambaye angetaka kulitia saini kwa namna nyingine. Lakini yanamwacha kila mhudumu kuwa mwamuzi wa kiasi anachokitia saini. Ni, miaka sabini kabla, kifungu kile kile cha hati za tamko za Kiskoti, zinazoshughulikiwa na makala nyingine ya sehemu hii.

Upinzani. Ni lazima isemwe kwamba Upresbiteri wa Kiamerika ulipinga, tena kwa muda mrefu. Sinodi ya Kentucky ilipendelea kupoteza presbiteri moja kuliko kuweka wakfu bila uchunguzi wala utiaji saini. Watu kama Asahel Nettleton, ambaye yeye mwenyewe alikuwa mhubiri wa maamsho, waliandika dhidi ya mbinu mpya mwaka 1828. Charles Hodge aliziita mwaka 1833 "mambo mapya ya hatari". Na Mkutano wa 1837 ulijiondolea sehemu ya tano ya kanisa ili kuhifadhi mafundisho yake na utawala wake. Kuhusu mfarakano ule mwanahistoria mmoja alisema kwamba la kushangaza si kwamba ulitokea, bali kwamba kanisa lilikuwa limedumu likiwa moja kwa muda mrefu kiasi kile.
Ni lazima isemwe pia kwamba katika miaka ile kulikuwa na kuongoka kwa kweli, na msukumo wa kimisheni ambao kutoka kwake zilitoka, tangu 1810, misheni za kwanza za Kiamerika kwenda nchi za nje. Kinachokosolewa hapa si kwamba umati ulihubiriwa, bali ni yale yaliyofanyiwa mafundisho, huduma na kanisa ili kuweza kufanya hivyo.

Uliishaje. Uliishia katika kanisa lililofanya marekebisho. Mwaka 1869 Shule ya Zamani na Shule Mpya za kaskazini ziliungana tena. Hodge alipinga, akionya kwamba katika Shule Mpya bado walikuwamo walioshikilia theolojia ya New Haven na kwamba namna yake ya kulitia saini Ungamo ilikuwa legevu; alishindwa. Kutoka katika kanisa lililoungana tena zilitoka, miaka ishirini baadaye, harakati za kutaka Ungamo lirekebishwe; kutoka katika harakati hizo, marekebisho ya 1903; na miaka mitatu baadaye, mwaka 1906, kanisa hilo liliwapokea sehemu kubwa ya Wapresbiteri wa Cumberland.
Duara linafungwa kwa namna iliyo karibu kamili. Mwaka 1806 sinodi ya Kentucky ilikuwa imeivunja presbiteri moja kwa sababu haikulikubali fundisho la Ungamo kuhusu amri ya Mungu. Mwaka 1903 Ungamo liliambatanishwa na Tamko lililoliacha fundisho hilo katika maneno ambayo watu wale wangeweza kuyatia saini. Karne moja baadaye, lililosalimu amri lilikuwa Ungamo.

Yaliyofuata baadaye. Kilichoshinda wakati ule hakikubaki kwa Wapresbiteri, wala Amerika, wala katika karne ile.
Mbinu ikawa kawaida. Mwito wa kwenda mbele, unaoanza katika miaka ya thelathini kwa benchi ya wenye wasiwasi, ndio ule ule watakaoutumia Moody, Billy Sunday na Billy Graham. Pamoja nao yanasafiri mengine yote: kuongoka kunakoeleweka kama uamuzi unaofanywa katika wakati uliowekwa, mwinjilisti wa kusafiri asiyewajibika mbele ya kanisa lolote, kusanyiko lisilo na ungamo na idadi kama uthibitisho.
Hiyo ndiyo leo sura ya sehemu kubwa ya ulimwengu wa Kiinjili. Kwa sehemu, kwa sababu ndio Uprotestanti ulioletwa na misheni nyingi za Amerika ya Kaskazini. Lakini mwanahistoria kama Mark Noll ameshikilia kwamba mfanano huo unatokana kidogo na athari ya moja kwa moja kuliko na kurudiwa kwa hali zile zile: pale ambapo hakuna kanisa lililowekwa rasmi na yote yanategemea kujiunga kwa hiari, Ukristo huchukua umbo ulilolichukua Amerika. Ikiwa ni hivyo, uchunguzi huo unathibitisha lililosemwa hapo juu: haikusafirishwa mbinu kiasi kile, bali kanuni inayoifanya iwe ya lazima. Kwa maoni yetu, kwa Wainjili wengi hili si tena umbo mojawapo la Uprotestanti: ndilo Uprotestanti wenyewe.
Na kutoka katika miaka ile inatoka, kwa njia mbili, mojawapo ya harakati zenye watu wengi zaidi katika Ukristo wa sasa. Ya kwanza ni ile ya utakatifu. Wakati wa uamsho lilihuishwa miongoni mwa Wamethodisti fundisho la tukio la pili baada ya kuongoka, utakaso kamili; na huko Oberlin, chuo cha Finney, watu walianza kuzungumza mwaka 1836 kuhusu "ubatizo kwa Roho Mtakatifu" ambao ungemweka mwamini huru kutoka katika mwelekeo wa dhambi. Kutoka katika harakati hiyo ya utakatifu walitoka, karibu mwaka 1900, watu waliofundisha kwamba ishara ya ubatizo huo ni kunena kwa lugha, na kutoka mtaa wa Azusa wa Los Angeles, mwaka 1906, Upentekoste.
Njia ya pili ni ile ya Urejeshaji, nayo ndiyo inayolieleza vizuri zaidi. Haihusu makanisa yaliyoanzishwa na Stone na Campbell, bali kanuni yao: kwamba kati ya mitume na sisi hakuna cha kuhifadhi, na kwamba kanisa linapaswa kurejeshwa kama linavyoonekana katika Matendo, juu ya karne kumi na nane za historia na juu ya maungamo yote. Warejeshaji wa kwanza waliitumia kanuni hiyo kwa jina na utawala wa kanisa. Upentekoste unaipeleka hadi mwisho: ikiwa ni lazima kulirejesha kanisa la Matendo, ni lazima kuzirejesha pia lugha zake, unabii wake na miujiza yake. Ndiyo sababu Wapentekoste wa kwanza waliliita jambo lao "imani ya kitume". Wanahistoria wao wenyewe wanalisema hivi: Upentekoste wa awali unaeleweka kwanza kabisa kama udhihirisho wa shauku ya kurejesha, iliyozaliwa katika mazingira yale yale ya Wanafunzi wa Kristo, Waadventista na Wamormoni.
Hapa mgongano na Ungamo si wa tofauti ndogo tena. Sura yake ya kwanza inasema kwamba "sasa njia za awali ambazo Mungu alifunua mapenzi yake kwa watu wake zimekoma", na kwamba kwa Maandiko "hakuna kitu chochote kinachopaswa kuongezwa wakati wowote, ikiwa ni kwa ufunuo mpya wa Roho au kwa mapokeo ya wanadamu". Wapentekoste na Wakarismatiki, hawa wa mwisho wakihesabiwa katika makanisa yote, leo ni, kwa mujibu wa makadirio ya kawaida, zaidi ya milioni mia sita.

Hili linaonyesha nini. Kwamba kupotoka kwa sehemu kubwa ya Upresbiteri wa Kiamerika hakukuanza katika mkutano wala katika seminari, bali katika uamsho, na kwamba kunaenda sambamba na ushindi wake. Mwamko Mkuu wa Pili ulikuwa kwa Uprotestanti wa Kiamerika matengenezo ya pili, lakini kwa maana mbaya ya neno hilo: uliubadilisha karibu wote, na ulifanya hivyo bila Maandiko mapya, bila baraza na bila ungamo, kwa nguvu ya matokeo peke yake. Kilichoyajaza mabenchi kilikuwa cha kweli; kilichoyaacha matupu, cha kutiliwa shaka.
Hakuna lolote kati ya haya linaloeleweka bila yale yaliyoonekana katika makala kuhusu hakimu wa kiraia. Mwaka 1788 Wapresbiteri walikuwa wamekiri kanisa la "washiriki wa hiari" kati ya "madhehebu" yaliyo sawa. Katika nchi kama hiyo, kila kanisa linalazimika kujipatia washiriki wake, na lile linalopata wengi zaidi linaonekana kuwa ndilo lenye haki zaidi. Uamsho ndio umbo la kidini linalolingana na kanuni hiyo, na matunda yake ndiyo yaliyoweza kutarajiwa: kuongoka kunakotegemea mbinu, mhudumu anayetegemea mafanikio yake, ungamo linalotiwa saini katika yale ambayo kila mmoja anaona yanafaa, na, pale ambapo hakuna hata sinodi ya kulizuia hilo, kanisa jipya kwa kila kutokubaliana.
Upresbiteri ulipinga maadamu ulikuwa tayari kulipa gharama: presbiteri moja mwaka 1806, sinodi nne mwaka 1837. Ulisalimu amri ulipopendelea muungano: mwaka 1869 na mwaka 1906. Marekebisho ya 1903 si chanzo cha historia hiyo; ni kumbukumbu yake rasmi.
Na sehemu iliyobaki ya ulimwengu wa Kiinjili, ambayo haikuwa na sinodi za kupinga kwazo wala ungamo la kurekebisha, ilirithi matokeo bila kuwa imeyajua mabishano.

Vyanzo. Charles G. Finney, Lectures on Revivals of Religion (1835), kwa nukuu. Kwa presbiteri ya Springfield, ile ya Cumberland, Mpango wa Muungano na mfarakano wa 1837, historia za Kanisa la Kipresbiteri katika Marekani; takwimu za 1837 ni zile zinazotolewa na historia hizo. Hukumu kuhusu mfarakano ni ya Nathan O. Hatch. Kwa harakati ya utakatifu na vyanzo vya Upentekoste, Edith Blumhofer na Grant Wacker; kwa mfanano kati ya Uinjili wa dunia nzima na ule wa Kiamerika, Mark A. Noll, The New Shape of World Christianity (2009). Takwimu ya mwisho ni makadirio yanayotumika kwa kawaida. Tathmini ni zetu.